Woorden komen langzaam op gang vandaag. Ze zijn met nooit genoeg en dat weten ze, dus hebben ze geen haast. Beelden, ja, die stromen in overvloed, net als gevoelens en allerlei soorten gedachten. Ik sluit mijn ogen en laat ze toe. Bekijk, voel, beleef ze allemaal. Ieder jaar weer, ieder jaar net even anders, dieper, nieuwer. Met meer begrip, (nog) meer compassie.
1940 – Ze was 28 toen ze zwanger werd van een Nederlandse soldaat. (Waarom realiseer ik me nu pas haar leeftijd?) Zelf niet erkende dochter van een Nederlandse koloniaal en een bijvrouw. Van haar vroege jaren weet ik niets. Haar leven begint voor mij bij het ontstaan van haar kind. De weinige verhalen die ze met me kan delen van daarvoor geven hints naar een grote strijd om haar naam. Als niet erkend kind van een koloniaal, had ze geen enkel recht op een naam. Maar om te trouwen had ze die wel nodig en dus moest ze om erkenning vragen. Een familieruzie ontstond en pas na lange strijd en veel leed rond haar en haar vier zussen, werd ze officieel erkend en kreeg haar naam. Twee jaar later was ze zwanger. Nog vier jaar later weduwe met een dochter van vier in een Jappenkamp. Weer vier jaar later moesten ze samen hun geboorteland ontvluchten vanwege de voortdurende, brute strijd tussen Nederlandse soldaten en om hun vrijheid strijdende Indonesiërs. De WO-II oorlog in Europa en Nederlands-Indië eindigde dan wel met de capitulatie van Japan in 1945, maar markeerde ook het begin van een bloedige strijd die 4 jaar zou duren, toen Indonesië op 17 augustus de onafhankelijkheid van het Nederlandse kolonialisme uitriep. Mijn oma was 32. Haar dochter 4 en had toen al meer gezien en meegemaakt dan ze in haar leven zou kunnen verwerken.
Er is 1 foto waar ze met zijn drieën op staan. Een verstild moment van een jong gezin in een land in oorlog, De jonge soldaat stierf een paar jaar later aan de Birma spoorlijn. Door uithongering, te zware arbeid en leefomstandigheden verzwakt, stierf hij op zijn 32e aan de Beri-beri in een houten kampement ver weg van familie en vaderland. Zijn jonge gezin had hij slechts enkele jaren af en aan kunnen zien.
De komst van mijn oma en moeder naar Nederland in 1948 is niet het einde van de ellende, een nieuw soort begon toen pas. Het soort wat draait om racisme en uitsluiting. Toch lukte het hen een nieuw leven op te bouwen, maar het verleden droegen zij mee. In stilte, in zwijgen onder stille tranen als ze dachten dat niemand keek. Het zwijgen wat juist alles voelbaar maakte en een gewicht bleek wat overal op drukte. Doorsijpelend in de kleinste, fijnste hoeken van de mazen van ons leven. Hoe geef je vorm en woorden aan wat niet benoemd kan worden, waar geen taal voor bestaat?
Woorden stromen traag vandaag, maar ze stromen. Zwijgend kneed en boetseer ik, zoekend naar een vorm die past, waar woorden kunnen ontstaan en verhalen zichtbaar gemaakt.
Juli 2013. Voor de allereerste keer betreed ik de Synagoge Weesp voor een solo-expositie die een maand zal duren. Speciaal voor deze expositie heb ik 1000 papieren kraanvogels gevouwen, in Japan al eeuwen het symbool voor lang leven en 1000-jarige vrede. Na het herdenken van 6 augustus, de val van de atoombom op Hiroshima, die voor een groot deel van de wereld het einde van de Tweede Wereldoorlog inluidde, vonden Frida Bodisco, voorzitter van St. Vrienden van de Weesper Synagoge, en ik dat dit een mooie gelegenheid was om ook eindelijk eens een Indië-Herdenking in Weesp te organiseren. Al jaren leefde die behoefte bij de Nederlands-Indische inwoners van Weesp en ook bij onszelf. Dit was hét moment!
Binnen twee weken was het geregeld. Op 15 augustus 2013, opende de Synagoge haar deuren voor de eerste bezoekers van de allereerste Indië-Herdenking in Weesp. Indonesische kunstenaar en danseres Shelly Lapré kwam met haar Herinnerkoffers en voerde haar voorouderdans op, waarna iedereen bij elkaar kwam en herinneringen gedeeld werden. Het werd een indrukwekkende, ontroerende avond en nog voor deze voorbij was klonk al de roep om een vervolg. De jaren erop kwamen bijzondere gasten langs: schrijver Ron Krancher (2014), Ernestine Alexandrine de Wilde de Ligny met haar voorstelling MAX305 (2015), schrijfster Mw Marjan Bruinvels (2016), de dames Mw Creutzberg-Westplat (96) en Mw Backers-Wöhe (85) (2017), schrijver Reggie Baay (2018), Mw Josje Nieuwenhuys en opnieuw een voorouderdans van Shelly Lapré (2019). Stuk voor stuk deelden zij hun indrukwekkende geschiedenissen met ons en met de jaren groeide ook het bezoekersaantal. De laatste jaren stonden mensen zelfs tot bij de voordeur!
Augustus 2020. Corona heeft zijn intrede gedaan, met zijn 1,5 mtr afstand maatschappij en een heleboel onzekerheid, waardoor onze Indië-Herdenking in de bestaande vorm dit jaar niet door kan gaan. Maar we blijven delen! Zoveel verhalen die al verteld zijn, zoveel verhalen die nog niet verteld zijn, zoveel verhalen die nooit meer verteld zullen worden, omdat de mensen die het leefden, overleden zijn, nooit de woorden hebben gevonden of denken dat hun verhaal er niet toe doet. Maar ieder verhaal doet er toe. Ieder verhaal is deel van een grotere geschiedenis. En juist in tijden als deze waarin polarisatie en racisme opnieuw ‘de kop opsteken’, alsof ze ooit verdwenen zouden zijn, zijn de verhalen van de Indische Nederlanders belangrijker dan ooit. Want ook Nederland heeft nog veel te leren van zijn eigen geschiedenis. Er is nog lang niet genoeg gepraat over dat stuk van het Nederlandse koloniale verleden. Er zijn nog teveel mensen die met vragen, wrok en gevoelens van miskenning rondlopen en dat is niet zonder reden.
Nog steeds worden hun stemmen niet genoeg gehoord en dat werkt door in de generaties die nu opstaan. Er is onder tweede, derde en vierde generaties steeds meer vraag naar verhalen. Steeds meer jongeren willen hun geschiedenis kennen, willen weten waar ze vandaan komen. ‘Hoe zat het dan, vroeger?’ is de vraag waar ik als 2e generatie mee opgegroeid ben, maar die ik nu ook terug hoor in de 3e en 4e generaties.
‘Het paradijs’ waar mijn moeder en oma uit verjaagd en nooit naar terug keren konden. Dat paradijs was een stuk waar wij als in Nederland geboren kinderen, nooit bij konden. Wij waren er nooit geweest, hadden geen idee wat zij kwijt waren geraakt, wat zij doorstaan hadden. Wat we ook zouden doen, hoeveel reizen we ook zouden maken, nooit zouden we dat land waar zij geleefd hadden, kunnen leren kennen, want het bestond niet meer. Die scheiding tussen generaties en landen hoor ik ook terug in de verhalen van vluchtelingen nu, die hun land verwoest zien worden door oorlog en geweld. Ook zij worden verdreven uit hun ‘paradijs’ om te overleven in een nieuwe wereld. En mensen hier nu, die hun ‘paradijs’ bedreigd zien worden door al die nieuwkomers, net als toen mijn oma met haar kleine meid na jaren Jappenkamp en de Bersiap doorstaan te hebben, hier aankwamen en zich moesten leren aanpassen in die nieuwe, Nederlandse na-oorlogse wereld van toen.
Wij zijn allemaal deel van een steeds weer veranderende wereld, allemaal hebben we te maken met de verliezen die ‘de ander’ lijden en de daar geleefde levens die wij nooit volledig zullen kunnen begrijpen. Maar we kunnen onze verhalen delen. Niet om te vergelijken, welk leed erger is of meer bestaansrecht heeft. Ieder verhaal, ieder leven heeft bestaansrecht, ieder leven heeft zijn eigen deel van lijden. Aan ons de taak die verhalen te blijven vertellen, zowel van de nieuwkomers als van de blijvers en ingezetenen. We kunnen leren elkaar begrijpen, elkaar erkennen in wat we kwijt raakten, wat we missen, maar ook elkaar tegemoet komen en helpen in wat we samen kunnen vinden in het hier en nu. Dit hier en nu is waar de toekomst van ons allemaal begint. Laten we vooral blijven luisteren, onze geschiedenissen delen en van het mooiste en beste van al dat, samen iets nieuws opbouwen.
Nederlands-Indië is een onuitwisbaar deel van de Nederlandse geschiedenis en zowel het mooie als het lelijke daarin heeft bestaansrecht, want het heeft mensen geraakt, gekwetst, gevormd. Ook al hebben zij hun verhalen nooit kunnen vertellen, ze zijn er wel geweest en ook hun zwijgen heeft de nieuwe generaties gevormd. Ook zo werkt verleden door. Zwijgen betekent niet dat dingen verdwijnen, het betekent alleen maar dat er geen woorden aan gegeven konden worden. Maar die woorden zijn er wel en het is onze taak er alsnog naar te leren luisteren. Zodat wat verzwegen werd, meegenomen kan worden in het licht van deze nieuwe toekomst waar we samen deel van zijn.
Ik herdenk dit jaar alles wat mijn moeder, oma, broer en mij gevormd heeft tot de mensen die wij nu zijn. Ik herdenk de opa die zijn leven verloor aan de Birma Spoorlijn en de opa die alle pijn die hij als marinier daar opdeed, omzette in pijn die hij hier in de nieuwe generatie doorgaf in de wonden die zijn woede en racisme in ons achterliet. Ik herdenk alles wat ik nooit gehoord heb, omdat zij het nooit konden vertellen, maar wat diep in mij opgeslagen ligt. Die nooit gesproken woorden klinken steeds luider en manen mij tot schrijven. Opdat ik niet vergeet, opdat wie na mij komt niet vergeet dat zij er waren, dat zij onze geschiedenis schreven. De geschiedenis die het leven vandaag mogelijk maakt. Laten we eer doen aan hen die voorgingen en een betere geschiedenis achterlaten voor wie na ons komt.
Om toch samen iets te kunnen doen vraag ik iedereen die dit leest op 15 augustus om 20.00u ’s avonds een kaarsje te branden en twee minuten stil te zijn. Zo zijn we toch even met elkaar verbonden in het herdenken van iedereen die ons voorging. In liefde, tot volgend jaar.
“Het is veilig om te sterven”, zei ik. De jonge soldaat keek me aan met paniek in zijn ogen. Hier lag hij dan, ver van zijn 4-jaargetijden kleine landje, in de hitte van de tropenzon. Krijgsgevangene van de Jappen in een oorlog die niet de zijne was, maar waar hij wel heen was gestuurd. Hoe was hij hier terecht gekomen, vroeg ik me af. Had hij er zin in gehad, ernaar uit gekeken, te mogen vechten voor zijn vaderland ‘in de Oost’? Of was het puur omdat de diensplicht hem hierheen had gebracht?
Na maanden in de jungle vechten lag hij nu hier in een houten barak te vechten tegen de beri-beri die zijn lijf verzwakte en zijn brein en zenuwen rauw maakten, nog rauwer dan ze al waren geworden door de dagelijkse zware lijfstraf en werktaken aan wat de Birma spoorlijn moest worden. Hij droomde van zijn vrouw, de jonge Indische die hij in het dorp waar hij gelegerd was had leren kennen. Ze waren verliefd geworden en sinds een paar maanden had hij een dochtertje. Tijdens zijn laatste verlof waren ze samen geweest en hadden ze de enige foto kunnen laten maken die er van hun samen was. Die foto en het moment stonden in zijn herinnering gegrifd. Hoe de kleine Maria haar eerste stapjes deed aan de hand van papa en mama. Zo’n gewoon mooi tafereeltje als je overal ter wereld tegenkwam, maar hier temidden van de gevechten was het een wonder, een stukje paradijs.
Hij wilde er zijn voor hen, zijn kleine meisje, zijn vrouw. Hij wilde dit leven met hun in de tropen en misschien zouden ze ooit samen naar Nederland kunnen om zijn familie te leren kennen. Los van de oorlog was het hier prachtig en de hitte zou hij wel aan wennen. Maar nu lag hij hier, zijn lijf uitgemergeld door het gebrek aan eten. Hij wist dat hij het niet lang meer vol zou kunnen houden, maar hij was bang. Zo bang voor wat er hierna komen ging. Hij had gevochten in een land wat niet zijn vaderland was. Was dit zijn straf? Of zou wat er komen ging nog erger zijn? Hoe kon hij ooit nog naar zijn jonge gezin terug?
De zon staat hoog aan de hemel en brand overal. De houten barak biedt weinig bescherming tegen de hitte. Het geratel van de oude ventilator biedt weinig soelaas en als er al een wind waait is hij net zo warm als de temperatuur buiten de barak. Het zand wat overal tussen kruipt, schurend tussen de lakens, knarsend tussen zijn tanden, irriterend tussen tenen, onder oksels en alle andere kieren en naden van de huid, de huid, die steeds doorschijnender wordende huid.
Hij sluit even zijn ogen, als om te ontsnappen aan deze werkelijkheid. Waar gaat hij heen op die momenten? Naar zijn vrouw, zijn mooie, kleine dochter? Of verder weg, de sneeuw van zijn jeugd, de zwempartijen in het meer, de zee, het werken op het land van zijn voorouders. De Nederlandse taal weer horen en spreken, kunnen zeggen wat je wilt en verstaan, begrepen worden. In plaats van bevelen op moeten volgen die je worden toegeschreeuwd in een taal waar je niets van verstaat, maar die je door hardhandig geduwde, geporde, geslagen instructies en door het kijken naar de handelingen van je mede-gevangenen leert begrijpen. Zo een taal lerend waar niets liefdevols of warms in doorklinkt.
Sommige jongens breken en huilen om hun moeder. Heeft hij ook gehuild om haar? Een mens kan maar zo lang zonder liefdevolle aandacht en dan breekt hij. Verwordt hij weer het kind dat naar zijn moeder rent voor bescherming, voor liefde, voor geruststelling.
Maar al dat is hier nergens te vinden, alleen in zijn herinnering en als hij geluk heeft in zijn verwarde dromen. Via internet vindt ik zijn interneringskaart, met daarop maar een paar gegevens, zijn naam en geboorteplaats, naam van zijn echtgenote, mijn oma, het kamp waar hij heeft gezeten en datum en oorzaak van overlijden. Deze week heb ik het eindelijk opgezocht: beri-beri (Singalees voor ‘Ernstige zwakte’) is er in twee vormen, natte en droge, de zogenaamde natte tast het cardiovasculaire systeeem aan, de droge het neurologische: ‘Droge beri-beri leidt tot gedeeltelijke verlamming als gevolg van perifere zenuwbeschadiging en/of centraal neurologisch disfunctie. Er is meestal symmetrisch uitval. Het sensibele systeem is als eerste aangetast in de volgorde tast–pijn–temperatuur, gevolgd door het motorische en autonome systeem.’ Er staat nog meer, maar dat kan ik niet meer lezen. Ik heb me nooit gerealiseerd dat waar hij aan gestorven is, zo lijkt op mijn aandoening. Alleen is de mijne erfelijk bepaald, leef ik er sinds mijn 18e mee en kan ik er volgens de neuroloog 100 mee worden! Hij had kunnen herstellen, met de juiste behandeling had hij er binnen een paar uur of langer bovenop kunnen komen. Maar die behandeling kreeg hij niet.
De angsten zijn herkenbaar. Ik begin te begrijpen dat heel veel van mijn angst, zijn angst geweest is. Dat heel veel van mijn doodsangst, zijn doodsnood geweest is. “Het is veilig om te sterven.’ Durf ik nu te zeggen tegen hem. Wetend dat zijn dood niet meer perse ook mijn dood zal betekenen. We zijn één, maar toch ook gescheiden door de sluier van de tijd.
Ik vervolg mijn woorden aan hem: “Ik heb je grootste angst nu herkend: de angst om alleen dood te gaan. Ik weet het nu. Jij daar, alleen in dat helle-oord, alleen in dat leven ver weg van alles en iedereen die je kende, niet wetend waar de volgende straf en slaag vandaan zou komen. Maar je bent nu veilig, het sterven voorbij. Je bent hier, bij mij. Kind van jouw kind. Mijn hele leven ben je bij ons geweest. Mama weet het ook. Ze zei het wel eens, dat jij er altijd was voor haar. Maar je kon ons niet bereiken, niet zoals je wilde. Je kon zowel haar als mij niet beschermen tegen wat het leven ons bracht. Je probeerde het! Vele malen heb ik jouw stem in mijn keel voelen schreeuwen de woorden die ik niet mocht zeggen, omdat ik als kind van een Indo nu eenmaal niet gehoord mocht worden. Er waren zoveel momenten dat ik jouw woorden had kunnen spreken, maar mijn angst voor de straf van mijn moeder was altijd groter. Ook ik heb het geprobeerd, op mijn manier, maar die was niet genoeg.
Pas nu begint het kaartenhuis in elkaar te passen. Begint ik te begrijpen wat er gebeurde, wat er speelde, wie wat wilde zeggen. Daarom doe ik het nu op mijn manier, dit schrijven. Jij bent niet meer alleen, je lijden, je angst, je eenzaamheid is gezien. We hebben elkaar gevonden in de strijd om ons lichaam. Maar het is nu tijd, je bent veilig, het is tijd om te sterven. Tijd om door te gaan, tijd om gedag te zeggen. Niet voor altijd, want wij blijven verbonden. En zullen elkaar weerzien. Je was de vader die geen vader mocht zijn, de opa die geen opa mocht zijn, de beschermer die niet beschermen mocht. Maar weet dat je leven en sterven niet voor niets zijn geweest. Je bent niet naamloos, niet onbekend, niet zonder erkenning. Je bent mijn opa, vader van mijn moeder, grote liefde van mijn oma. We hebben je allemaal op onze eigen manier gekend, gevoeld en ervaren. Dankjewel dat je er was, dat je al dat wilde zijn!
De foto’s zijn werkjes die ik in de loop van de laatste 6 jaar gemaakt heb ter herdenking aan mijn opa. Het zijn de enige twee foto’s die ik van hem heb: een de trouwdag van mijn oma en opa en de ander de enige foto waarop zij samen staan met mijn moeder als baby, nog geen 1 jaar oud. Deze moet gemaakt zijn niet lang voor hij stierf in het Jappenkamp aan de Birma spoorlijn. De omslag van het derde boekje is zijn interneringskaart.
Stilte is meer dan de afwezigheid van woorden of geluid. Het is cocon, het is ruimte, leegte. Is soms gevangenis, dan weer bevrijding. Een jaar geleden starte ik met werken voor een nieuwe expositie die als thema “Stilte” had gekregen. Inmiddels had de expositie al volop bezig moeten zijn, en zou vandaag een bijzondere herdenkingsdag plaats hebben gevonden, maar het is nu leeg waar werk en ik hadden moeten zijn. De kunst van het weglaten, door het leven in praktijk gebracht.
De grote Stilte is voelbaar in alle delen van mijn leven, in sommige ben ik haar aan het doorbreken, in andere als voor het eerst aan het ontdekken. Het is nog nooit zo stil geweest in mij en iedere dag wordt het nog een beetje stiller. Tegelijkertijd vindt ik in die stilte een stem die er nooit eerder was. Dan gaat ineens mijn mond open in gezelschap of scheurt pen over papier en komen er dingen uit die ik nooit eerder heb kunnen en durven zeggen. Een openbaring voor mijzelf, een shock voor sommigen om mij heen.
De stilte als thema heeft mijn leven overgenomen en maakt zich voel- en zichtbaar in alles wat gebeurt. Ik luister, leer, heel, groei. Huil soms als zij zich voordoet als gemis. Maar bovenal geniet ik van al wat zij brengt en geef haar door in alles wat ik doe en, vooral nu, niet-doe. Soms zeggen woorden niet genoeg, soms moeten ze toch even gezegd, om daarna weer te verdwijnen en ruimte te maken voor wat werkelijk belangrijk is: meer Stilte. Ik denk met grote regelmaat over haar na, werk dagelijks met en aan haar. En dan doet ineens het zwijgen er weer toe.
